จุฑามาศ สีดา นักศึกษาฝึกงาน The Isaan Record เรื่อง 

หลาย 10 ปีที่ผ่านมา ชาวบ้านในลุ่มแม่น้ำโขงได้รับผลกระทบจากการสร้างเขื่อน (ในประเทศจีน) ทั้งในเรื่องของวิถีชีวิต ความเป็นอยู่รวมไปถึงภัยพิบัติทางธรรมชาติ ไม่เพียงแต่แม่น้ำโขงสายนี้เท่านั้น แต่รวมไปถึงแม่น้ำสาขา อย่าง แม่น้ำเลย ก็ได้รับผลกระทบตามไปด้วย  

เมื่อเกิดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมชาวบ้านในลุ่มแม่น้ำเองก็กลัวกับสิ่งที่จะเกิดขึ้นเมื่อแม่น้ำที่พวกเขาเคยพึ่งพิงได้เริ่มเปลี่ยนไป พวกเขาจะดำเนินวิถีชีวิตอย่างไรให้มีความมั่นคงในชีวิต

“ชาวบ้านรักและหวงแหนแม่น้ำเลยมาก เพราะแม่น้ำเลยเปรียบเสมือนตู้กับข้าวของชุมชน ชาวบ้านก็หาอาหารจากแม่น้ำเลย หาเลี้ยงครอบครัว เรากลัวว่า ถ้าเขาสร้างเขื่อนเสร็จน้ำจะท่วมบ้านพวกเราอีก และอยากให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเข้ามาดูแลเราหน่อย พวกเราไม่อยากนอนผวากันทุกคืน” สรรรัตน์ แก้วสา ผู้ใหญ่บ้านหมู่ 3 บ้านกลาง อ.เชียงคาน จ.เลย  กล่าวถึงสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นในชุมชน 

ผลกระทบจากการสร้างเขื่อนไม่เพียงแต่ทำลายวิถีชีวิตของชาวบ้าน แต่ระบบนิเวศใต้น้ำก็ยังถูกทำลายอีกด้วย

ไม่ว่าจะเป็นปลาแม่น้ำโขง ปลาในแม่น้ำสาขา พืชที่อยู่ใต้น้ำ ที่เป็นที่อยู่อาศัยและที่วางไข่ของปลาหลายชนิดก็สูญพันธุ์

วิหาญ จันทะมี ชาว อ.ปากชม จ.เลย ยังคงหาปลาในแม่น้ำโขง แม้เขาจะบอกว่า ปลาเริ่มน้อยลงทุกวัน เครดิตภาพ : จนิสตา อาภาแสงเพชร

ไม่มีปลาในแม่น้ำโขง 

วิหาญ จันทะมี ชาวบ้านในลุ่มแม่น้ำโขง อ.ปากชม จ.เลย เติบโตและใช้ชีวิตริมโขงตั้งแต่เกิดจนอายุเกือบ 60 ปี 

เขาเฝ้ามองการเปลี่ยนแปลงของแม่น้ำโขงทุกคืนวัน พร้อมบอกว่า เมื่อ 5 -10 ปีก่อนมีปลาตามฤดูกาลจำนวนมาก เเต่ตอนนี้มันหายาก ปลาแม่น้ำโขงบางชนิดก็สูญพันธ์หมดแล้ว 

“ไม่เพียงเเต่การหาปลานะ ที่จะไม่ได้กิน เมื่อก่อนเคยปลูกผักตามตลิ่งได้ ตอนนี้ก็ปลูกไม่ได้เเล้ว เพราะไม่รู้เขาจะปล่อยน้ำมาตอนไหน จะกักเก็บน้ำตอนไหน ถ้าปลูกใกล้น้ำก็ท่วม ถ้าปลูกไกลผักก็ไม่ได้น้ำ เพราะการขึ้นลงของน้ำที่ไม่เหมือนเดิม”ชาวปากชม เล่าถึงสภาพที่ต้องเผชิญริมโขง 

ทุกฝ่ายต้องร่วมกันแก้ไข 

หาญณรงค์ เยาวเลิศ มูลนิธิเพื่อการบริหารจัดการน้ำแบบบูรณาการ (ประเทศไทย) บอกว่า ผลกระทบที่ชาวบ้านสะท้อนมา คือ ระดับการขึ้นลงของแม่น้ำโขงไม่ปกติ  โดยเฉพาะในช่วงแล้ง อยู่ๆ น้ำก็มา ส่วน ในช่วงหน้าฝน บางพื้นที่จะมีน้ำท่วมและเป็นที่อยู่อาศัยของปลากลับแห้ง ซึ่งปกติการขึ้นลงของน้ำโขงมาจากฝนตกและไหลไปตามธรรมชาติ น้ำจะขึ้นลงก็ขึ้นอยู่กับปริมาณน้ำฝน 

“เมื่อชาวบ้านเรียกร้องถึงผลกระทบในการสร้างเขื่อน แต่ก็ยังไม่ได้รับความยุติธรรมจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ดังนั้นหน่วยงานภาครัฐและเอกชนเองต้องเห็นความสำคัญสิ่งแวดล้อมและเข้ามาแก้ไขปัญหาให้ชาวบ้าน”หาญณรงค์ กล่าว 

แม่น้ำโขงช่วงบริเวณจังหวัดเลยที่เป็นเขตรอยต่อประเทศลาว เครดิตภาพ : จนิสตา อาภาแสงเพชร

ชาวบ้านไม่มีส่วนร่วมสร้างเขื่อนศรีสองรัก 

ส่วน ดำรงศักดิ์ จันทร์วิไล นักวิชาการสิ่งแวดล้อมชำนาญการพิเศษ ผู้อำนวยการกลุ่มความร่วมมือองค์กรชุมชน กล่าวถึงปัญหาของชาวบ้านที่ไม่มีส่วนร่วมในการสร้างเขื่อนศรีสองรัก 

“ถ้าจะสร้างอะไรต้องให้คนในชุมชนได้รับรู้ ไม่ใช่ทำไปแล้วพอมีการประท้วงจากชาวบ้านค่อยมาแก้ไข เพราะก็จะทำให้สูญเสียงบประมาณ”นักวิชาการสิ่งแวดล้อม เตือน 

สิทธิชุมชนเป็นสิ่งที่ต้องคำนึงถึงในการจัดสิ่งแวดล้อม น.พ.นิรันดร์ พิทักษ์วัชระ อดีตกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ เห็นว่า ต้องมีการประเมินสถานการณ์ทั้งก่อนและหลังโควิดว่า เป็นการซ้ำเติมในเรื่องของคนยากจน คนตัวเล็กตัวน้อยและคนที่ด้อยโอกาสในพื้นที่ อย่างไร ประการที่หนึ่งคือมันทำประโยชน์ต่อภาครัฐ หรือลัทธิเศรษฐกิจเสรีนิยมใหม่ ซึ่งเราได้พิสูจน์และตัดสินแล้วว่า คนที่ได้ประโยชน์ คือ กลุ่มทุนข้ามชาติหรือทุนในชาติ และเป็นปัญหาที่ถูกพูดกันทั่วโลก คือ ความเหลื่อมล้ำ ตัวเลขคนยากจนในประเทศไทยอาจจะดีขึ้น แต่มันแปรเปลี่ยนเป็นเรื่องของความเหลื่อมล้ำ เนื่องจากคนรวยรวยมากขึ้น เพราะมีโอกาสมากขึ้นจากโครงการพัฒนาต่าง ๆ 

“โครงการการพัฒนาลุ่มแม่น้ำโขงเป็นเรื่องผลประโยชน์ของคนรวย กลุ่มอำนาจรัฐ ที่สามารถใช้อำนาจตัวเองสั่งการให้มีโครงการกิจกรรมต่างๆ และทุบทำลายทรัพยากรธรรมชาติ คือ ลุ่มแม่น้ำโขง แล้วทำลายชีวิตความเป็นอยู่ของคนในชุมชน ดังนั้นจึงต้องคำนึงถึงเรื่องนี้”

ประตูระบายน้ำศรีสองรัก หรือที่ชาวบ้านเรียก เขื่อนศรีสองรัก เป็นหนึ่งในโครงการผันน้ำโขง เลย ชี มูล ที่ทุ่มงบประมาณกว่า 5 พันล้านบาท 

โครงการคืบหน้าไปกว่าร้อยละ 40 ซึ่งคนในพื้นที่อำเภอปากชม จ.เลย และพื้นที่ใกล้เคียงตั้งคำถามว่า เขื่อนแห่งนี้อาจจะเป็นฝันร้ายของชาวอีสานอีกหรือไม่ 

อ่านเรื่องราวที่เกี่ยวข้อง 

สร้างเขื่อนผันน้ำโขง จ.เลย อาจเกิดรอยเลื่อนแผ่นดินไหวใหม่

โขงเลยชีมูล – เขื่อนศรีสองรัก จ.เลย หายนะแห่งแม่น้ำหรือคืนสีเขียวให้อีสาน (8)

โขงเลยชีมูล – เสียงเพรียกจาก จ.เลย “ประตูน้ำศรีสองรัก” หยุดหายนะแห่งใหม่ในอีสาน (9)

image_pdfimage_print