มิตรแม่น้ำ หรือ MEKONG SCAPE เป็นหนังสือที่อาจกล่าวได้ว่ามันคือการถ่ายทอดประสบการณ์ของการเดินทางและการทำงานของกลุ่มเสรีภาพแม่น้ำโขง หรือ The Mekong Butterfly โดยเฉพาะจากคุณมนตรี จันทวงศ์ ผู้ซึ่งคลุกคลีกับแม่น้ำโขงมาตั้งแต่ปี พ.ศ.2549 ก่อนการเกิดขึ้นของเขื่อนบนแม่น้ำโขงเสียด้วยซ้ำ

“คือกลุ่มเสรีภาพแม่น้ำโขงเราทำเรื่องการติดตามผลกระทบเชิงนโยบายจากการสร้างเขื่อนพลังงานไฟฟ้าบนแม่น้ำโขง แต่อีกด้านหนึ่งเราก็มีงานที่สำรวจระบบนิเวศแม่น้ำโขงควบคู่ไปด้วย เดิมตั้งใจจะทำเป็นคู่มือเกี่ยวกับต้นไม้ เกี่ยวกับนก หรือปลาในแม่น้ำโขง แต่พอนั่งคุยกันเราคิดว่าการที่จะไปลงรายละเอียดแบบนั้นมันแยกส่วนเกินไป จริงๆ แล้วทุกอย่างมันมีความสัมพันธ์กัน เราจึงไม่ได้เห็นแม่น้ำโขง แค่น้ำ แค่ปลา หรือชาวบ้านเท่านั้น แต่ว่าสิ่งที่มันซ่อนอยู่ ที่ทำให้คนหาปลายังหาปลาได้ ปลายังคงอุดมสมบูรณ์ มันคือปัจจัยทางระบบนิเวศที่เกื้อหนุนกันอยู่  ตัวอย่างเช่น วันหนึ่งเราเจอนกแอ่นบ้านเป็นจำนวนมาก ที่เขาบินแล้วอ้าปากอยู่อย่างนั้น จนสุดท้ายเราก็พบว่าที่เขาอ้าปากเพื่อรอแมลงหนอนปลอกน้ำ ซึ่งเพิ่งลอกคราบ พอลมแม่น้ำโขงพัดมานกแอ่นบ้านก็กินแมลงที่เพิ่งลอกคราบเข้าไปเป็นอาหาร หรืออย่างนกยางกรอก เราก็เจอว่าเขายืนนิ่งๆ เรียงรายอยู่นับสิบๆ ตัวเพื่อจะรอกินปลา ซึ่งปลาเหล่านั้นก็มีแมลงหนอนปลอกน้ำเป็นอาหารเช่นเดียวกัน ดังนั้นพอจะทำหนังสือเล่มนี้จึงอยากนำเสนอแม่น้ำโขงในแง่มุมความสัมพันธ์ให้มากที่สุด แล้วก็พยายามรักษาโทนของหนังสือไม่ให้ดูเป็นวิชาการมากเกินไป” มนตรี จันทวงศ์ กลุ่มเสรีภาพแม่น้ำโขง

แก่งส่องใหญ่ จ.อำนาจเจริญ (ภาพโดยมนตรี จันทวงศ์)
นกยางกรอก (ภาพโดยมนตรี จันทวงศ์)

หนังสือมิตรแม่น้ำจะเน้นภาพถ่ายและชุดข้อมูลของระบบนิเวศที่เป็นปัจจุบันในระยะเวลาไม่เกิน 5 ปี โดยครอบคลุมพื้นที่ทั้ง 8 จังหวัดลุ่มน้ำโขงในเขตพื้นที่ประเทศไทย ไล่ตั้งแต่เชียงรายจนถึงอุบลราชธานี นอกจากนี้ยังรวมถึงบางส่วนของพื้นที่ในแม่น้ำสงคราม แม่น้ำสาขาที่กล่าวได้ว่าเป็นมดลูกของแม่น้ำโขงอีกด้วย

“ในช่วงสัก 5 ปีหลังมานี้ เป็นช่วงที่ได้นั่งดู ได้เฝ้าสังเกตุจริงๆ ว่าต้นไม้แต่ละต้นมันมีลักษณะพิเศษอะไร ช่วงจังหวะชีวิตของเขานั้นเป็นอย่างไรบ้าง อย่างเช่น ต้นไคร้น้ำ ก็เห็นว่ามันเป็นดอก จนกระทั่งดูไปดูมาก็พบว่ามันมีทั้งดอกตัวผู้ และดอกตัวเมีย ดูจนกระทั่งให้แน่ใจว่า ต้นไคร้น้ำมันแยกเพศ ฉะนั้นไคร้น้ำเขาจะเป็นเมล็ดได้ก็ต้องผสมเกษรเท่านั้นโดยแมลง แมลงสำคัญที่สุดก็คือผึ้ง แล้วในอดีตเราก็พบว่ามีชาวบ้านไปเก็บน้ำผึ้งใต้ต้นไคร้น้ำด้วย คือในดงไคร้น้ำใหญ่จะมีรังผึ้งอยู่ แต่ปัจจุบันไม่มีแล้ว หรืออย่างต้นหว้า มองดูไกลๆ มันก็จะราบเอนไปตามหิน ตามเกาะแก่งแม่น้ำโขง แต่พอเราเดินลงไปดูใกล้ๆ สังเกตุให้มากขึ้น เราก็พบว่ามีต้นไม้อีกเต็มไปหมดที่ใบคล้ายกับต้นหว้า ซึ่งในหนังสือเล่มนี้ก็จะพูดไว้ในหลายส่วนว่า มันมีเพื่อนของต้นหว้าจำนวนหนึ่งเลยที่อยู่ในแม่น้ำโขง” มนตรี จันทวงศ์ กลุ่มเสรีภาพแม่น้ำโขง

ต้นไคร้น้ำ (ภาพโดยมนตรี จันทวงศ์)

ในหนังสือมิตรแม่น้ำจะรวบรวมทั้งระบบนิเวศหลักแบบที่เราอาจพอคุ้นเคยกันบ้าง รวมถึงระบบนิเวศย่อยในแม่น้ำโขง ทั้งชีวิตผู้คนโดยเฉพาะที่เกี่ยวพันกับประมงและเกษตร นก แมลง ปลา ต้นไม้และสรรพชีวิต โดยมีบทส่งท้ายเป็นเรื่องของพื้นที่ชุ่มน้ำ

“ในหนังสือที่เราอธิบาย คือ แม่น้ำสงครามเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำขนาดใหญ่ เมื่อน้ำจากแม่น้ำโขงหนุนสูงในฤดูฝน บวกกับน้ำจากต้นน้ำสงครามและน้ำสาขา มันก็จะเกิดน้ำท่วมไปทั่วในพื้นที่ชุ่มน้ำกว้างใหญ่ไพศาลนับแสนไร่ ช่วงนั้นปลาจากแม่น้ำโขงก็เข้ามาวางไข่ พื้นที่ชุ่มน้ำ บุ่ง ทามเหล่านั้นก็จะเป็นแหล่งอนุบาลปลาวัยอ่อน ซึ่งก็จะมีหนองน้ำทั้งเล็ก ทั้งใหญ่ รวมอยู่ด้วย และเมื่อถึงช่วงน้ำลง ปลาจำนวนหนึ่งก็จะกลับคืนสู่แม่น้ำโขง และอีกจำนวนหนึ่งก็ยังคงอาศัยอยู่ในลำน้ำสงคราม อันนี้ก็จะสร้างความสมบูรณ์ให้กับพี่น้องชาวประมง แต่น้ำสงครามนี้ก็ได้รับผลกระทบมากจากน้ำโขงในฤดูฝนที่น้ำสูงไม่มากพอที่จะหนุนเข้าไป ปัจจุบันชีพจรของแม่น้ำโขงก็อ่อนล้าลงไปมาก ปัจจัยใหญ่คือการสร้างเขื่อนแม่น้ำโขง ปัจจัยรองคือประตูกั้นตามแม่น้ำสาขา ปัจจัยที่รองๆลงไปอีกก็คือปัจจัยในพื้นที่ ดูดหิน ดูดทราย รวมถึงการสร้างผนังกันตลิ่ง หรือการปล่อยน้ำเสียจากเขตเมือง เขตอุตสาหกรรม เหล่านี้ส่งผลต่อชีพจรของน้ำโขงอย่างมาก” มนตรี จันทวงศ์ กลุ่มเสรีภาพแม่น้ำโขง

การก่อสร้างผนังกันตลิ่ง บ้านปากยาม แม่น้ำสงคราม
บ้านดงนา จ.อุบลราชาธานี (ภาพโดยมนตรี จันทวงศ์)

มากกว่าแค่รู้จักแต่อยากให้เป็นประตูสู่เรียนรู้และตั้งคำถามถึงสรรพสิ่งที่ซ่อนอยู่ในนิเวศของแม่น้ำโขง กลุ่มเสรีภาพแม่น้ำโขงจึงตั้งใจอยากให้เรื่องราวของมิตรแม่น้ำกระจายตัวไปได้มากที่สุดโดยเฉพาะกับกลุ่มเด็กและเยาวชน หนังสือเล่มนี้จึงไม่ได้ตีพิมพ์ขึ้นเพื่อทำการขาย แต่ขอให้ผู้สนใจแจ้งความประสงค์เข้าไปที่เพจ TheMekongButterfly แล้วหนังสือมิตรแม่น้ำก็พร้อมที่จะเดินทางไปสู่มือคุณ

“คือมันมีคำอยู่คำหนึ่งที่มักจะใช้กันก็คือนิเวศบริการ แต่ผมว่าคำๆ นี้ก็อาจมีปัญหาในตัวของมันเอง เพราะคำนี้จะให้คนเป็นศูนย์กลาง คือนิเวศมันบริการอะไรให้กับเรา ยิ่งมีนิเวศบริการมากขึ้นเท่าไร เรายิ่งตักตวงผลประโยชน์จากเขามากขึ้นเท่านั้น ผมรู้สึกว่าคำนี้มันไปในทิศทางแบบนั้น เราก็พยายามจะหาคำมาอธิบายความคิดของเราที่มีต่อแม่น้ำโขง แล้วเราก็คิดถึงคำว่า มิตรแม่น้ำ” มนตรี จันทวงศ์ กลุ่มเสรีภาพแม่น้ำโขง กล่าวทิ้งท้าย

งานเปิดตัวหนังสือมิตรแม่น้ำ หรือ MEKONG SCAPE จัดขึ้นในวันที่ 3 พฤษภาคม 2567
เวลา 13.00 น. ที่ HOPE SPACE / ใกล้รถไฟฟ้า บีทีเอส วงเวียนใหญ่ และชม LIVE สดที่ https://www.facebook.com/TheMekongButterfly

image_pdfimage_print