“ยมก” มาจากภาษาบาลีสันสกฤต คำว่า ยมก [ยะ-มะ-กะ] แปลว่า คู่, แฝด ใช้อธิบายคำใดที่บอกความหมายมากกว่า 1 เวลาเขียน ก็จะต้องเขียนเป็นคำซ้ำ เช่น ต่างต่าง, เด็กเด็ก, เล็กเล็ก (ยกเว้นคำว่า นานา) ซึ่งมีความหมายมากกว่า 1 หรือ เป็นการย้ำคำให้แน่ชัดขึ้น ซึ่ง “ไม้ยมก” สันนิษฐานว่ามีใช้ในแผ่นดินสยามในช่วงสมัยอยุธยา ในสมัยของพระชัยราชา

หนังสือจินดามณี ถือกันว่าเป็นตำราเรียนภาษาไทยเล่มแรก ถูกเรียบเรียงในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ฯ อธิบายไว้ว่า “อนึ่ง… แม้หนังสือ ก.กา ถึง กน ฯลฯ จนถึง เกย นั้น เมืองขอมก็แต่งมีอยู่แล้ว พญาร่วงเจ้า (พ่อขุนรามคำแหง) จึงให้แต่งรูปอักษรไท ต่างต่าง…” จากคำว่า “ต่างต่าง” แสดงให้เห็นว่าไม้ยมกยังไม่ถูกใช้ในรัชสมัยนี้

100 กว่าปีต่อมาปรากฏว่ามีการใช้ไม้ยมกในจารึกหลัก 14 (จารึกวัดเขมา) ถอดความจากรูปเขียนได้ว่า “แลกูเกิดมาในชาดิใดๆก่ดีข่กูมีปรีชาญาแลสมบดัดีเกิดมาแก กูทุกๆกําเนิดพยาธิก่ยามีแกกูอนันิงอานิสงอนักูไดบวส”

เมื่อแปลความ จะหมายความว่า “และกูเกิดมาในชาติใดๆ ก็ดีขอกูมีปรีชญาและสมบัติเกิดมาแก่กูทุกๆ กําเนิดพยาธิก็อย่ามีแก่กูอันหนึ่งอานิสงส์อันกูได้บวช”

จากรูปเขียนที่ปรากฏในจารึกพบว่า มีการใช้เลข “๒” กำกับหลังคำ เพื่อให้รู้ว่าคำนี้ต้องอ่านสองครั้ง นักวิชาการสันนิษฐานว่าคงเป็นความขี้เกียจเขียนคำซ้ำของเจ้าพนักงานอาลักษณ์หรือไม่ ไม่ทราบได้ จึงต่อท้ายคำด้วยเลข ๒ กำกับไว้ ในเวลาต่อมา จากเลข ๒ ที่มีหางตวัดขึ้น ก็กลายรูป มาเป็นขีดตรง ดังนี้ “ๆ”

จารึกหลัก 14 (จารึกวัดเขมา) ด้านที่ 2 ที่ปรากฏการใช้ไม้ยมก ภาพ: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร

ในพระพุทธศาสนา “ยมก” มีคำเรียกที่คล้ายกันว่า “ยมกปกรณ์” หรือ “มูลยมก” หนึ่งในคัมภีร์ของพระอภิธรรมปิฎก ซึ่งคำว่า ยมก แปลว่า “คู่” อย่างในอรรถกถายกตัวอย่างคำว่า ยมกปาฏิหาริย์ หมายถึง ปาฏิหาริย์คู่ หรือคำว่า ยมกสาลา หมายถึง ไม้สาละคู่

ภาษาที่มีรูปเขียนและตัวอักษรที่ใกล้เคียงกับภาษาไทยมากที่สุด คือ ภาษาลาว ก็พบการใช้ “ไม้ยมก” อย่างภาษาไทยเช่นกัน และมีรูปเขียนที่คล้ายกัน คือ “ໆ” ส่วนหน้าที่ก็มีเพื่อใช้บอกคำซ้ำ เช่น ຫລາຍໆ แปลว่า มากๆ แม้ในหนังสือไวยกรณ์ลาวจะไม่มีการระบุชัดเจนว่าการใช้ไม้ยมกจะต้องเขียนติดกับคำข้างหน้า หรือต้องเว้นก่อนจึงเขียน แต่ในหนังสือหรือเอกสารภาษาลาวส่วนใหญ่จะนิยมเขียนติดกัน

ส่วนในภาษาอังกฤษ พบว่าไม่มีรูปเขียนไม้ยมก แต่มีการซ้ำคำอย่างคำไทย เพื่อบอกความเป็นพหูพจน์ บอกลักษณะใกล้เคียง บอกความไม่เจาะจง บอกลักษณะการแยกเป็นหน่วยๆ บอกลักษณะสลับซ้ำไปซ้ำมา หรือแม้แต่การซ้ำเพื่อให้เกิดความหมายใหม่ คล้ายกันกับภาษาไทย

ที่มาข้อมูล: 

image_pdfimage_print