คนรุ่นใหม่กับประวัติศาสตร์บ้านสะพือ

กงล้อประวัติศาสตร์ของขบวนการผู้มีบุญอีสานหมุนกลับมาที่เดิม แต่คราวนี้เป็นรุ่นลูกหลานของผู้มีบุญบ้านสะพือ อุบลฯ เติบโตกลายเป็นส่วนหนึ่งของการต่อสู้ทางการเมืองเรียกร้องเพื่อชีวิตที่ดีกว่า ซึ่งเป็นการต่อสู้ของกบฎผู้มีบุญอุบลฯ เมื่อ 120 ปีที่แล้ว แต่กลับถูกปราบปราม ไล่ล่า และจับกุม 

ที่ว่าง สร้าง รัฐ : ศึกษาการจัดการที่ว่างและสถาปัตยกรรมของรัฐสยาม ในการเปลี่ยน “เมืองอุบล” เป็น “มณฑลอีสาน”

เหตุเผาศาลากลางอุบลฯ เมื่อปี 2553 มีประวัติศาสตร์ซ้อนทับกับเหตุการณ์การประหารชีวิตกบฏผู้มีบุญนับร้อยเมื่อปี 2445 อย่างไม่น่าเชื่อ ทั้งสถานที่ตัดสินคดี สถานที่สั่งประหาร ฯลฯ นี่จึงเป็นความบังเอิญที่ไม่ใช่เรื่องบังเอิญเชิงประวัติศาสตร์อย่างแท้จริง 

ผู้มีบุญในอีสานซีซั่นสอง (23) – “ดีเจต้อย” กับสายเลือดผู้มีบุญ 2445

14 กุมภาพันธ์ 2565 ถือเป็นวันแห่งความรัก แต่สำหรับดีเจต้อย – พิเชษฐ์ ทาบุดดา’ แกนนำกลุ่มชักธงรบ เขาถือว่าเป็น “วันแห่งอิสรภาพ” ที่ได้รับการปล่อยตัวออกจากเรือนจำ พร้อมกับบาดแผลที่ในความทรงจำจากคดีที่ไม่ได้อยู่ในเหตุการณ์เผาศาลากลาง จ.อุบลฯ ด้วยความเป็นลูกหลานผู้มีบุญบ้านสะพือทำให้เขามีใจฮึดสู้ โดยประกาศจะกลับมาจัดรายการวิทยุและรื้อรายการ ชักธงรบให้กลับมาได้รับความนิยมอีกครั้ง

ผู้มีบุญในอีสานซีซั่นสอง (21) – “ย่ากา” ผู้มีบุญกาฬสินธุ์กับตำนานคำเสี่ยงทายผ่านผญา

แม้เหตุการณ์การลุกฮือของกลุ่มผู้มีบุญในพื้นที่ต่างๆ ของลาวฝั่งขวาแม่น้ำโขงจะผ่านมาแล้วกว่า 120 ปี แต่เรื่องราวยังคงหลงเหลือผ่าน “กลอนลำและผญา” ถือเป็นบันทึกปากเปล่าที่บอกเล่าผ่านมาจากรุ่นสู่รุ่น “ย่ากา” เป็นคนหนึ่งที่บันทึกเรื่องราวการเปลี่ยนแปลงของเมืองกาฬสินธุ์ผ่านผญาจนสร้างความไม่พอใจให้แก่รัฐสยามจนถูกลงโทษและกล่าวหาว่า เป็นผีบุญ

ผู้มีบุญอีสานซีซั่นสอง (19) – เจ้าเมืองขุขันธ์ ความทรงจำชาวขุขันธ์

ท้าวปัญญาเป็นเจ้าเมืองคนสุดท้ายของเมืองขุขันธ์ที่อยู่ในความทรงจำของชาวศรีสะเกษ มีอนุสาวรีย์และการจัดประเพณี “แซนโฎนตา” เพื่อแสดงความระลึกถึงทุกปี ในอดีตรัฐสยามได้ลดบทบาทอำนาจเจ้าเมืองลงและรวมเมืองขุขันธ์เข้ากับศรีสะเกษทำให้ความเป็นเมืองเก่าแก่ที่ก่อตั้งมาตั้งแต่ปี 2302 เลือนหาย

กบฏผู้มีบุญจากสองฟากฝั่งน้ำโขง (3) – บทบาทของเจ้าจำปาสักในฐานะผู้ไกล่เกลี่ย

ตอนสุดท้ายของ “กบฏผู้มีบุญจากสองฟากฝั่งน้ำโขง” ศ. เอียน จี. แบร์ด มุ่งประเด็นไปที่อิทธิพลของราชวงศ์จำปาสักแห่งลาวและบทบาทที่พวกเขาจะมีในแผ่นดินลาว ซึ่งตกเป็นประเทศอาณานิคม รวมถึงเหตุผลที่ทำให้อำนาจของพวกเขาในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของสยามตกต่ำลง

กบฏผู้มีบุญจากสองฟากฝั่งน้ำโขง (2) – การลุกฮือและแตกพ่ายของผู้มีบุญจากสองฟากพรมแดน

ในตอนแรกของ“กบฏผู้มีบุญจากสองฟากฝั่งน้ำโขง” ศ. เอียน จี. แบร์ด อธิบายบริบทของเกมการเมืองระหว่างฝรั่งเศส ราชวงศ์จำปาสัก และรัฐสยาม ซึ่งล้วนมีส่วนผลักดันขบวนการของเหล่าผู้มีบุญ ทั้งในฝั่งลาวที่เพิ่งตกเป็นอาณานิคมฝรั่งเศสและฝั่งภาคตะวันออกเฉียงเหนือของสยาม ซึ่งตกเป็นเมืองขึ้นของกรุงเทพฯ ตอนที่ 2 นี้แบร์ดจะเล่าถึงความเคลื่อนไหวของกบฏผู้มีบุญ ซึ่งเดินทางข้ามฝั่งแม่น้ำโขงไปมาในช่วงเวลาดังกล่าว จึงนับได้ว่าเป็นเหตุการณ์ระหว่างพรมแดนที่มีความสำคัญอีกเหตุการณ์หนึ่ง

กบฏผู้มีบุญจากสองฟากฝั่งน้ำโขง (1) – การลุกฮือของผู้มีบุญ เรื่องเล่าจากสองแผ่นดิน

The Isaan Record ได้เผยแพร่เรื่องราวเกี่ยวกับขบวนการกบฏผีบุญหรือผู้มีบุญที่กระจายตัวอยู่ทั่วภาคตะวันออกเฉียงเหนือเมื่อกว่า 100 ปีที่แล้ว โดยมุ่งเน้นไปที่เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในฝั่งตะวันตกของแม่น้ำโขงเป็นหลัก ในบทความชุด “กบฏผู้มีบุญจากสองฟากฝั่งน้ำโขง” ของ ศ.เอียน จี. แบร์ด นักวิชาการสาขาเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษาจาก ม.วิสคอนซิน-แมดิสันได้แบ่งออกเป็น 3 ตอนเพื่อให้ภาพกว้างขึ้น ตอนแรกนี้ผู้อ่านจะได้รับรู้ถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในฝั่ง “ลาว” ของแม่น้ำโขง ในช่วงที่พรมแดนเคยเปิดกว้างเพิ่งถูกขีดเส้นเป็นเขตแดนระหว่างประเทศ 

ผู้มีบุญในอีสานซีซั่นสอง (15) – เขียนถึงประวัติศาสตร์ผีบุญและ Ubon Agenda 2022

ในสายตาของรัฐอาจมองว่า การขุดค้นประวัติศาสตร์ผีบุญบ้านสะพือเป็นการฟื้นฝอยหาตะเข็บ แต่สำหรับนักวิชาการที่มองในฐานะนักสังเกตการณ์อย่าง “ปฐวี โชติอนันต์” มองว่า เป็นการปลุกเร้าให้เกิดสำนึกในกลุ่มคนรุ่นใหม่ที่กำลังสงสัยรากเหง้าและย้อนเรียนประวัติศาสตร์นอกตำราที่รัฐไม่มีใส่ไว้ในตำรา สิ่งเหล่านี้เองมันอยู่ในสำนึกของคนรุ่นใหม่ที่อาจจะกลาย Neo ผีบุญ 

ผู้มีบุญในอีสานซีซั่นสอง (14) – การต่อสู้และการก่อตั้งอาณาจักรแห่งความฝัน ‘ไท่ผิงเทียนกว๋อ’ สิ่งที่กบฏผู้มีบุญในอีสานไม่มี

ย้อนดูความสำเร็จของ “หง ซิ่วเฉวียน” ผู้นำกบฏไท่ผิงที่นำชาวนาเรือนหมื่นเทียบเคียงกบฏผู้มีบุญในอีสาน ความสำเร็จของ หง ซิ่งเฉวียน ในเมืองจีนหลังจากก่อการเขาและพวกได้ก่อตั้งราชวงศ์ไท่ผิงเทียนกว๋อขึ้นเพื่อสร้างความเท่าเทียมให้กับผู้คนจนสามารถสร้างประวัติศาสตร์หน้าใหม่ของจีน

ผู้มีบุญในอีสานซีซั่นสอง (13) -ไขความจริง “ท้าวบุญจันทร์” กับข้อหากบฏ

ท้าวบุญจันทร์ ขุขันธิน เป็นน้องชายท้าวปัญญา เจ้าเมืองคนสุดท้ายของเมืองขุขันธ์ ซึ่งถูกกล่าวหาว่า เป็นกบฏซ่องสุมกำลัง จนมาสู่การถูกจับกุมและนำหัวมาเสียบประจานที่เขาชำปีกา ชายแดนกัมพูชา ผ่านมากว่า 120 ปี ลูกหลานต้องอยู่อย่างผะอืดผะอมกับข้อกล่าวหา โดยพวกเขาต้องการให้คืนความเป็นธรรมให้กับบรรพบุรุษ

ผู้มีบุญในอีสานซีซั่นสอง (12) -สำเร็จลุนกับขบวนการพระในขบวนการผู้มีบุญ

ถ้ากลุ่มผู้มีบุญก่อเมื่อปี 2444 สำเร็จ ตามงานวิจัยของ ไพฑูรย์ มีกุศล บันทึกไว้ว่า คนที่จะครองเมืองอุบล คือ สำเร็จลุน แต่แล้วชื่อของพระเกจิอาจารย์ดังคนนี้กลับถูกทำให้หายไป แม้กระทั่งในหนังสือ “ประวัติศาสตร์อีสาน” ของ เติม วิภาคพจนกิจ ก็ไม่เอ่ยถึง เป็นความบังเอิญหรือตั้งใจ วิทยากร โสวัตร ชวนตั้งคำถาม

ชาวสะพือเตรียมหารือทำพิพิธภัณฑ์ชุมชนเพื่อ “ผีบาป ผีบุญ”

“ชาวสะพือ” ขอบคุณปักหมุดก้าวแรกศึกษาประวัติศาสตร์ท้องถิ่น เล็งถกสร้างอนุสรณ์สถาน “ผีบาปผีบุญ”  ขณะที่ผู้ศึกษาประวัติศาสตร์ชาวบ้านหวั่นถูกภาครัฐสกัด เหตุเป็นประวัติศาสตร์ไม่น่าจดจำ แนะทำพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ชุมชน แล้วผนวกเรื่องผีบุญ-ศึกโนนโพธิ์เป็นส่วนหนึ่ง

ประมวลภาพทำบุญแจกข้าวผู้มีบุญสะพือ อุบลฯ

ประมวลภาพทำบุญแจกข้าวผู้มีบุญสะพือและทุ่งศรีเมือง จ.อุบลฯ ระหว่าง 3-4 เม.ย.